Kirkjuþing

Samkvæmt heimild í 2. gr. starfsreglna um þingsköp kirkjuþings nr. 949/2009 lýsi ég því yfir að aukakirkjuþing 2010, 43. kirkjuþing, er sett.

Virðulegi þingheimur.

Verið öll hjartanlega velkomin til þessa aukakirkjuþings á hallandi sumri. Megi drenglyndi og réttsýni, friður og sanngirni einkenna störf okkar öll á þessu þingi og á því fjögurra ára kjörtímabili kirkjuþings, sem nú fer í hönd. Megi Drottinn lýsa og leiða og stýra öllum verkum kirkjuþings í heila höfn í trúfesti og kærleika. „Allt sé hjá yður í kærleika gjört,” sagði Páll í fyrra bréfi sínu til Korintumanna. Látum þá leiðsögn verða okkur veganesti í trúnaðarstörfum á kirkjuþingi.

Við minnumst á þessum morgni kirkjuleiðtogans herra Péturs Sigurgeirssonar biskups, sem lést í hárri elli 4. júní síðastliðinn. Hans hefur að verðleikum verið minnst af mikilli virðingu og þökk og svo skal enn gert á þessu fyrsta kirkjuþingi eftir fráfall hans. Pétur biskup sat á kirkjuþingi í 17 ár og í kirkjuráði tveimur árum betur. Þegar hann gegndi embætti biskups Íslands 1981-1989 var hann bæði forseti kirkjuráðs og forseti kirkjuþings eins og þá tíðkaðist. Hann skynjaði hins vegar nauðsyn þess að efla leikmenn til starfa í þjóðkirkjunni og stofnaði til fyrstu leikmannastefnu kirkjunnar árið 1987. Ég dreg ekki í efa að sú þróun, sem síðar hefur orðið í þá átt að kalla leikmenn til raunverulegra áhrifa í kirkjunni að lúterskum hætti, hafi verið honum að skapi. Í minningarorðum sínum í dagblöðum á útfarardegi Péturs biskups gerði vígslubiskupinn á Hólum að sínum þau eftirminnilegu ummæli Jóns Ögmundarsonar Hólabiskups um fóstra sinn, Ísleif Gissurarson biskup í Skálholti: „Þá kemur mér hann í hug, er ég heyri góðs manns getið; hann reyndi ég svo að öllum hlutum.” Undir þetta hygg ég að allir geti tekið er kynntust mannkostum Péturs biskups og þeirri heiðríkju, sem fylgdi honum og frú Sólveigu Ásgeirsdóttur, eiginkonu hans. Ég vil biðja þingheim að votta minningu hins fallna biskups virðingu sína með að rísa úr sætum.

Kjör til kirkjuþings fór fram dagana 1. til 15. maí síðastliðinn. Samkvæmt 1. gr. starfsreglna um þingsköp kirkjuþings kemur reglulegt kirkjuþing ekki saman fyrr en á haustmánuðum, í reynd fimm til sex mánuðum eftir kirkjuþingskjör. Áður en til þess getur komið þurfa öll þingmál að vera fullbúin, bæði mál frá kirkjuráði og einstökum kirkjuþingsmönnum. Samkvæmt 13. og 14. gr. þingskapa skulu málin áður hafa hlotið umfjöllun á þingmálafundum í héraði og jafnframt verið til kynningar á vef kirkjunnar. Eðlilegt er að ætla þessu ferli allt að tvo mánuði áður en reglulegt kirkjuþing kemur saman laugardaginn 13. nóvember næstkomandi.

Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. þingskapa hefur forseti kirkjuþings heimild til að boða til aukakirkjuþings þegar brýna nauðsyn ber til með eigi skemmri fyrirvara en eins mánaðar. Slíkt aukaþing verður kvatt saman þótt reglulegt kirkjuþing hafi ekki áður verið háð á árinu eða að afloknum kosningum enda geta brýnar ástæður hvenær sem er skapast til að kveðja saman aukaþing, jafnt á kosningaári sem öðrum árum. Tildrög þessa aukakirkjuþings eru þau að séra Gunnlaugur Stefánsson í Heydölum beindi því til mín hinn 9. júní síðastliðinn að kirkjuþing yrði kvatt saman til að ræða þá stöðu, sem nú er uppi í fjármálum þjóðkirkjunnar, þegar óvenjulegar aðstæður í efnhagsmálum þjóðarinnar kalla á aðhald og niðurskurð hvarvetna um samfélagið, ekki síður hjá þjóðkirkjunni en öðrum. Eðlilegt væri að nýkjörið kirkjuþing hefði aðkomu að stefnumörkun þjóðkirkjunnar í þessum málum en stæði ekki aðeins frammi fyrir gerðum samningi milli þjóðkirkjunnar og ríkisvaldsins á kirkjuþinginu í nóvember

Eftir stutta umhugsun og samráð við þá, sem helst koma að kirkjustjórninni, féllst ég á þessi sjónarmið 11. júní, féllst á að brýna nauðsyn bæri til þess að nýkjörið kirkjuþing, sem enn hefur ekki kosið sér framkvæmdaráð, nýtt kirkjuráð, kæmi saman nú í sumar til að ræða og horfast í augu við þann vanda, sem við blasir, og veita fráfarandi kirkjuráði veganesti í samskiptum við ríkisvaldið um fjármál þjóðkirkjunnar. Með því móti taldi ég hugmyndum um lýðræði innan þjóðkirkjunnar, vandaðri vinnubrögð, aukið samráð, valddreifingu og ábyrgð best þjónað.

Á haustdögum 2008 reið holskefla efnahagshamfara yfir íslenskt samfélag og átti hún sér raunar systur víða um lönd. Ekki varð undan því vikist að skera niður útgjöld hér á landi með óvægnum hætti á árinu 2009. Þjóðkirkjan fór ekki varhluta af því og lýsti sig reiðubúna til að axla að sínu leyti þær byrðar, sem almannaheill krefðist. Um leið jukust umsvif kirkjunnar verulega við hvers kyns hjálparstarf, samræðu og sálgæslu, bænir og helgihald og beinan stuðning í rúmhelgri önn hversdagsins þar sem ótti og reiði og vonleysi höfðu gripið um sig og nauðþurftir víða á þrotum. Kirkjuþing 2009 staðfesti í nóvember viðaukasamning um tímabundna breytingu á fjárframlögum frá ríkinu samkvæmt samkomulagi íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar um kirkjujarðir og launagreiðslur presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar frá 10. janúar 1997, sem geirnegldur hafði verið í 60. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Með þessum tímabundna viðaukasamningi vegna ársins 2010 og samsvarandi breytingu á þjóðkirkjulögunum voru framlög ríkisins til þjóðkirkjunnar lækkuð um 160 milljónir króna og framlag til kristnisjóðs um 9 milljónir króna. Nú hefur komið fram af hálfu ríkisvaldsins sú krafa að fjárframlög til þjóðkirkjunnar verði enn skorin niður um 9% á árinu 2011 auk þess sem sóknargjöld lækki áfram umtalsvert. Það er verkefni aukakirkjuþings í dag að bregðast við þessum kröfum og sjónarmiðum ríkisins af einurð og þó sanngirni, af réttsýni og ekki síður raunsæi.

Um leið og við göngum til þessa verkefnis skulum við gera okkur skýra grein fyrir því og láta það vera öllum ljóst á hvaða réttargrunni þjóðkirkjan og fjármál hennar standa. Í stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands frá 1874 sagði í fyrsta skipti í lögum að hin evangeliska lúterska kirkja skyldi vera þjóðkirkja á Íslandi. Rómversk-kaþólska kirkjan hafði verið landskirkja hér til siðaskipta á 16. öld en þá kom lúterska kirkjan í hennar stað. Orðið þjóðkirkja var ekki haft um kaþólsku eða lútersku kirkjuna fyrr en 1874 enda var ekki þörf á því heiti til aðgreiningar frá öðrum trúfélögum þar sem þessi trúfélög ein máttu þá vera hér á landi. Stjórnarskráin 1874 löghelgar hugtakið þjóðkirkja um leið og hún mælir fyrir um almennt trúfrelsi, sem ekki þekktist áður. Landsmenn fengu nú rétt til að stofna félög til að þjóna Guði eftir sannfæringu hvers og eins en ríkisvaldið átti hins vegar að styðja og vernda þjóðkirkjuna. Þessi skipan stendur enn eins og skýrlega kemur fram í 62. gr. núgildandi stjórnarskrár þótt straumhvörf hafi orðið í innri málefnum þjóðkirkjunnar í átt til aukins sjálfræðis og sjálfsstjórnar, einkum á síðustu árum 15 árum eða svo. Sú þróun og stjórnarskrárákvæðið sjálft undirstrika það rækilega að þjóðkirkjan er ekki ríkiskirkja heldur sjálfstæð stofnun, sjálfstæður réttaraðili sem ber réttindi og skyldur að lögum. Öðrum aðila, íslenska ríkinu, er falið að styðja og vernda kirkjuna eða með öðrum orðum gera henni kleift að gegna stjórnarskrárbundnu hlutverki sínu sem þjóðkirkja á Íslandi. Það hefur ríkisvaldið einkum gert í seinni tíð með rammalöggjöf um þjóðkirkjuna, sem kirkjan með kirkjuþing í broddi fylkingar hefur svo unnið úr og mótað kirkjulegt starf og sjálfstæði á þeim grunni, sem þar er lagður.

Þjóðkirkjan á Íslandi er sprottin úr sögulegum jarðvegi langt aftur í aldir fyrir samspil trúar og menningar. Af sjálfu leiðir að til kirkjunnar söfnuðust á þessu aldaskeiði veraldlegar eignir í ríkum mæli. Um kirkjueignir og aðkomu ríkisvaldsins að þeim vegna sögulegra og lögskipaðra tengsla ríkis og kirkju og stuðning ríkisins við þjóðkirkjuna vegna stjórnarskrárákvæðisins hefur mikið verið ritað og rætt og deilt árum og áratugum saman. Óhætt er að segja að með nýlegum samningum þjóðkirkjunnar og ríkisins hafi þessi deilumál verið leidd til bærilegra lykta og þeir hafi markað eignarréttarstöðu kirkjunnar og tilkall hennar til launagreiðslna úr ríkissjóði í framtíðinni. Fyrst var kirkjujarðasamkomulagið gert 10. janúar 1997 og laut það að afhendingu kirkjujarða og meðfylgjandi kirkjueigna til ríkisins, að frátöldum prestssetrum og því sem þeim fylgir. Á móti þessum gífurlegu verðmætum frá þjóðkirkjunni skuldbatt ríkið sig til að greiða tilteknum fjölda starfsmanna kirkjunnar laun um ókomna tíð, prestum, próföstum, biskupum og starfsmönnum biskupsstofu. Skýrlega var tekið fram að þetta samkomulag fæli í sér fullnaðaruppgjör vegna þeirra verðmæta, sem ríkissjóður tók við 90 árum áður eða árið 1907. Í kjölfar þessa samkomulags var svo gerður samningur 1998 um rekstrarkostnað vegna prestsembætta og prófasta, rekstrarkostnað biskupsstofu, framlag til kristnisjóðs og sérframlög til þjóðkirkjunnar. Lokahnykkurinn náðist svo 20. október 2006 í samningi um fjárhagsuppgjör milli þjóðkirkjunnar og íslenska ríkisins. Með honum voru prestssetur, þ.e.a.s. prestsetursjarðir og prestsbústaðir, lýst eign þjóðkirkjunnar auk þess sem ríkissjóður hækkaði árlegt framlag sitt til kirkjumálasjóðs. Þessir samningar hafa verið staðfestir af Alþingi með sérstökum ákvæðum í núgildandi þjóðkirkjulögum. Viðaukasamningurinn um tímabundinn niðurskurð á síðasta ári var einmitt reistur á þessum réttargrundvelli, sem bæði núverandi ríkisstjórn og Alþingi hafa skýrlega viðurkennt með þeirri samningsgerð og samsvarandi breytingu á þjóðkirkjulögunum. Það er þjóðkirkjunni mikils virði að hafa þannig fengið endurnýjaða staðfestingu á því að við fjárhagslegum grundvelli hennar verði ekki hróflað af hálfu ríkisvaldsins nema með gagnkvæmum samningum, sem kirkjuþing og Alþingi verði að fallast á. Það er ekki í anda slíkra gagnkvæmra samninga tveggja jafnsettra samningsaðila að annar þeirra, í þessu tilviki ríkisvaldið, gefi hinum fyrirmæli og hviki í engu frá þeim. Það er rétt að í samningnum á síðasta hausti gerði þjóðkirkjan sitt ítrasta og kom að fullu til móts við tilmæli ríkisins um niðurskurð á árinu 2010. Hitt er svo annað mál að þanþol kirkjunnar er ekki ótakmarkað og hún má ekki láta innviði kærleiks- og velferðarþjónustu bresta, allra síst í því árferði sem nú ríkir í samfélaginu. Þess vegna og vegna forgangsröðunar í þjóðfélaginu um þessar mundir hlýtur að vera svigrúm til samninga um fram komna niðurskurðarkröfu ríkisins og áframhaldandi lækkun sóknargjalda.

Ýmsir virðast telja, í gálausu tali um aðskilnað ríkis og kirkju, að verði 62. gr. stjórnarskrárinnar um þjóðkirkjuna og stuðning ríkisvaldsins við hana felld brott muni kirkjan sjálfkrafa hætta að njóta þeirra framlaga úr ríkissjóði, sem samið hefur verið um á grundvelli eignaskila ríkis og kirkju – ríkinu sparist við fullan aðskilnað stórfé, milljarða verðmæti. Þetta er þó hrein bábylja og kemur vitaskuld ekki til greina vegna þess fyrst og fremst að fjárstuðningur ríkisins við þjóðkirkjuna byggist ekki nema að hluta á sjónarmiðum um sérstöðu kirkjunnar sem þjóðkirkju heldur skýrum rökum um sögulegt eignarréttartilkall hennar til þeirra kirkjujarða og kirkjueigna, sem ríkinu voru endanlega fengnar í hendur með samkomulaginu frá 1997. Hverfi ríkisvaldið frá þessum stuðningi við kirkjuna raknar tilkall hennar til afhentra eigna að sjálfsögðu við. Þessi grundvallarstaðreynd verður að vera öllum skýr og ljós.

Annar þáttur í niðurskurðarkröfu ríkisins lýtur að áframhaldandi lækkun sóknargjalda, sem eru einu föstu tekjur sóknanna í landinu og raunar einnig annarra skráðra trúfélaga en þjóðkirkjunnar. Það er kunnara en frá þurfi að segja að sóknargjöldin standa að mestu undir margháttaðri starfsemi sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga, svo sem barna- og æskulýðsstarfi, félagsstarfi aldraðra og þjónustu við einmana fólk, fátæka og sjúka auk fræðslu- og menningarstarfs. Þjóðkirkjan og önnur trúfélög hafa löngum litið svo á að sóknargjöldin væru í eðli sínu félagsgjöld, sem ríkið innheimti með sköttum og væru því ekki bein framlög úr ríkissjóði. Sjónarmið ríkisvaldsins hefur hins vegar um langt árabil verið á þá lund að sóknargjöldin séu ekkert annað en bein framlög úr ríkissjóði, sem verði að sæta niðurskurði og skerðingu eins og önnur útgjöld ríkisins. Þessu hefur þjóðkirkjan jafnan andmælt og gerir enn. Ég tel að það sé verðugt verkefni kirkjuþings og kirkjuráðs að leggja sitt lóð á vogarskálar til að leiðrétta þennan kúrs með þeim rökum ekki síst að trúfélög eru frjáls félög sem ríkið sýnir þann stuðning að ætla ákveðna hlutdeild í skattheimtu sem er grundvölluð á skráningu í þessi félög. Það ætti að vera öllum ljóst hversu brýnt velferðarmál í samfélaginu það er að sóknir þjóðkirkjunnar og önnur trúfélög séu í færum til að styðja og styrkja og hlaupa undir bagga þegar á móti blæs og fjölmargir eiga erfitt uppdráttar, ekki aðeins efnalega heldur einnig og ekki síður félagslega og tilfinningalega.

Virðulega kirkjuþing.

„Allt sé hjá yður í kærleika gjört.” Við göngum nú til þess brýna verkefnis þessa aukakirkjuþings að móta og styrkja stefnu í þeim fjárhagsvanda, sem þjóðkirkjan og þjóðfélagið allt stendur frammi fyrir. Það verðum við að gera af kærleika, af festu og ábyrgð, af réttlæti og ekki síður raunsæi. Óbilgirni má ekki taka völdin og byrgja okkur sýn. Við megum ekki aðeins horfa á eigin hag og hagsmuni þjóðkirkjunnar. Samfélagið allt er í sárum og allir verða um stundarsakir að setjast undir árar. Um leið hljótum við að gera þá kröfu til viðsemjanda okkar að hann virði og meti sjónarmið þjóðkirkjunnar og það mikilvæga hlutverk sem hún gegnir í samfélaginu. Spurningin er að mínum dómi ekki hvort heldur hvernig. Þess vegna er ábyrgð okkar í dag mikil.