Kirkjuþing

Virðulega kirkjuþing.
Góðir gestir.

Ráðherraskipti og frumvarp til nýrra þjóðkirkjulaga

Verið öll hjartanlega velkomin til kirkjuþings 2009. Ég býð sérstaklega velkominn þann ráðherra, sem nú fer með kirkjumál í ríkisstjórninni, frú Rögnu Árnadóttur. Kirkjuþing væntir góðra samskipta við ráðherra og ráðuneyti hennar um þau málefni er varða þjóðkirkjuna og óskar henni velfarnaðar og Guðs blessunar. Með sama hætti færi ég fyrrverandi kirkjumálaráðherra, Birni Bjarnasyni, einlægar þakkir kirkjuþings fyrir góð og gjöful samskipti þau tæpu sex ár, sem hann hafði kirkjumálin með höndum í ríkisstjórn. Það var eitt af síðustu embættisverkum Björns sem kirkjumálaráðherra að leggja fyrir ríkisstjórnina það frumvarp til nýrra þjóðkirkjulaga, sem kirkjuþing samþykkti 2008 og hafði hann fullan hug á að fylgja því vel eftir. Hins vegar tókst ekki að afgreiða málið úr ríkisstjórn áður en til stjórnarskipta kom í byrjun febrúar á þessu ári. Vegna hins sérstaka ástands í þjóðfélaginu um þær mundir og þess skamma tíma, sem var til nýrra alþingiskosninga, þótti ekki ráðlegt að hreyfa málinu frekar að sinni og raunar ekki heldur á sumarþingi Alþingis. Það er enn talið hyggilegra að láta þetta mál hvíla um sinn. Verði það ekki lagt fram á því Alþingi, sem nú situr, kemur það væntanlega til kasta nýkjörins kirkjuþings haustið 2010 að ákveða hvort þeirri ósk verður beint til ráðherra að nýju að flytja á Alþingi frumvarp til nýrra þjóðkirkjulaga, eftir atvikum óbreytt eða í eitthvað breyttri mynd.

Niðurskurður og réttarstaða þjóðkirkjunnar

Við komum hér saman fyrir rúmu ári á merkum tímamótum í sögu þjóðkirkjunnar þegar þess var minnst að hálf öld var liðin frá því kirkjuþing kom saman til síns fyrsta fundar og liðug 75 ár frá því kirkjuráð var sett á laggirnar. Þá var nýlega riðin yfir íslensku þjóðina holskefla efnahagshamfara, sem ekki sér enn fyrir endann á. Það setti vitaskuld mark sitt á hátíðarhöldin og ytri umbúnað kirkjuþings og gerir enn eins og raunin er um svo ótalmargt annað í samfélaginu. Þjóðkirkjan hefur eins og aðrir fundið skóinn að sér kreppa og er reiðubúin til að taka á sig byrðar með samningi við ríkisvaldið um tímabundinn niðurskurð fjárframlaga til kirkjunnar. Þessi samningur, sem nú er í burðarliðnum og kemur til kasta kirkjuþings, er reistur á ótvíræðri réttarstöðu kirkjunnar gagnvart ríkisvaldinu. Sú réttarstaða grundvallast á aldagömlum eignarrétti kirkjunnar á þeim kirkjujörðum og kirkjueignum, sem ríkissjóði voru endanlega fengnar í hendur með kirkjujarðasamkomulaginu 1997, þar sem kveðið var á um yfirfærslu eignarréttarins til ríkisins og framtíðargagngjald úr ríkissjóði á móti. Þessi samningur fól í sér fullnaðaruppgjör milli þjóðkirkjunnar og ríkisins vegna þeirra verðmæta, sem ríkissjóður hafði tekið við 90 árum áður eða 1907. Efnisatriði hans voru lögfest og marka stöðu kirkjunnar gagnvart ríkisvaldinu hvort sem 62. gr. stjórnarskrárinnar um þjóðkirkjuna og stuðning ríkisvaldsins við hana heldur gildi sínu eða yrði felld brott. Það hljóta allir sanngjarnir menn og réttsýnir að sjá að ríkið getur ekki vanefnt samninginn frá 1997 eða Alþingi breytt honum með lögum í berhögg við vilja þjóðkirkjunnar án þess að það skapi alvarlegan réttarágreining. Þessu er mikilvægt að halda til haga.

Hjálparstarf kirkjunnar aldrei brýnna

Þjóðkirkjan er ekki aðeins reiðubúin til að taka á sig sanngjarna hlutdeild í þeim búsifjum, sem þjóðfélagið allt hefur orðið fyrir við brotlendingu hinnar gálausu siglingar um himinskaut fjármála á undangengnum árum. Hún er einnig og ekki síður boðin og búin að styðja og styrkja, öllum opin til samræðu og sálgæslu, með bænum og helgihaldi og beinum stuðningi í rúmhelgri önn hversdagsins, þar sem ótti og reiði og vonleysi hafa gripið um sig og nauðþurftir verið á þrotum. Skýrt og nærtækt dæmi er framlag Hjálparstarfs kirkjunnar, þessarar merku og ómetanlegu stofnunar, sem þjóðkirkjan kom á fót til að samhæfa hjálparstarf allra sókna í landinu, stórra sem smárra, og hafa um það forgöngu á grundvelli kristinna gilda. Aldrei fyrr í sögu Hjálparstarfsins hefur þörfin verið brýnni hér á landi og aldrei fyrr hafa jafn margir lagt Hjálparstarfinu lið ýmist með fjárframlögum, vörum í matarbúr eða sjálfboðastarfi. Kostnaður við innanlandsaðstoðina hefur margfaldast á árinu, umsóknum um aðstoð fjölgað gríðarlega, nýir hópar hafa sótt um aðstoð og viðfangsefni verið erfiðari úrlausnar en áður. Hjálparstarfið hefur lagt áherslu á það umfram allt að hjálpa fólki til að halda heimili og styðja börn sín til skólagöngu og tómstunda svo að þau fyndu sem minnst fyrir kreppunni. Kirkjuþing vill sýna þessu líknar- og mannræktarstarfi samhug og skilning og verður hluti dagskrárinnar á morgun helgaður þessu viðfangsefni, bæði til kynningar og umræðu og ekki síður til að skerpa framtíðarsýn um Hjálparstarf kirkjunnar og hlutverk þess í samfélagi okkar og einnig í samfélagi þjóðanna þar sem fátæktin og eymdin er svo víða daglegt brauð fjöldans. Þar munar svo sannarlega um framrétta hönd frá Íslandi þótt í smáu sé á alþjóðlega mælikvarða, hönd sem getur satt hungur og kveikt vonir um líf og bjartari framtíð. Það má ekki gleymast þótt um stundarsakir syrti í álinn hjá íslensku þjóðinni, sem á sér þrátt fyrir allt bjartar framtíðarvonir.

Varðstaða um kirkjuna á Þingvöllum

Við minnumst þess um þessar mundir að 150 eru liðin frá því kirkjan á Þingvöllum var reist og vígð á jóladag 1859. Snorri Sturluson segir frá því í Heimskringlu að Ólafur helgi Noregskonungur hafi sent Íslendingum að gjöf kirkjuvið skömmu eftir kristnitöku „og var sú kirkja gjör á Þingvelli, þar er alþingi er.“ Síðan hefur verið guðshús á Þingvöllum, eitt fram af öðru, sóknarkirkjur jafnan þótt söfnuðurinn hafi einlægt verið fámennur. Þeim mun ríkara hlutverki hefur kirkjan á Þingvöllum þó gegnt í huga landsmanna í þúsund ára samleið kristni og þjóðar. Þingvallakirkja er ekki sóknarkirkja í venjubundnum skilningi. Hún er bændakirkja þar sem ríkið er í hlutverki bóndans rétt eins og á við um hinar kirkjurnar tvær í eigu ríkisins, Bessastaðakirkju og dómkirkjuna á Hólum. Það má vissulega velta því fyrir sér hvort ríkið eigi yfirleitt að eiga kirkjur þar sem þjóðkirkjan er ekki ríkiskirkja en það breytir því ekki að kirkjan á Þingvöllum er heimakirkja Þingvallasafnaðar jafnframt því að vera með helgi sinni gimsteinn í kristnisögunni og kirkjulegri vitund. Það þarf að skapa kirkjunni á Þingvöllum traustan grundvöll með samkomulagi við ríkið og starfsreglum frá kirkjuþingi og tryggja henni þannig bæði stöðu sóknarkirku og helgidóms er þjóðin öll lítur til í minningu og þökk fyrir órofa vegferð og tengsl við löggjöf og landsstjórn. Þótt málefni Þingvallakirkju séu ekki sérstaklega til umfjöllunar á þessu kirkjuþingi er hitt alveg ljóst að á þeim verður að taka af framsýni og festu í náinni framtíð og láta ekki hverfula stundarhagsmuni villa sér sýn.

Kosningaréttur þjóðkirkjufólks

Nú er að hefjast síðasta kirkjuþing á því kjörtímabili, sem hófst að afloknum kosningum vorið 2006 eftir að Alþingi hafði fallist á að kirkjuþing skyldi sjálft ákveða kjördæmaskipun og kjör til þingsins og aukakirkjuþing samþykkt nýjar starfsreglur um kjör til kirkjuþings. Þótt aðeins hafi verið kosið einu sinni til kirkjuþings samkvæmt þessum starfsreglum hefur kirkjuráð ákveðið að leggja fyrir þingið tillögu að nýjum kosningareglum. Markmið þessarar tillögu virðist einkum vera að fjölga til muna kjósendum að baki hverjum kirkjuþingsfulltrúa með því að fækka kjördæmum úr níu í þrjú og skerpa línur um framboð og öflun meðmælenda án þess þó að hverfa frá persónukjöri til listakosninga. Hins vegar er ekki lagt til að þeirri reglu verði breytt að kjörmenn leikmanna séu eingöngu sóknarnefndarmenn og að hluta varamenn þeirra. Kirkjuþing hlýtur þó að verða að íhuga alvarlega hvort ekki sé tímabært að stíga það afdráttarlausa skref í átt til aukins lýðræðis innan þjóðkirkjunnar að allt þjóðkirkjufólk en ekki aðeins trúnaðarmenn í sóknarnefndum njóti kosningaréttar til kirkjuþings. Það er að mínum dómi gerlegt að fara þessa leið, annaðhvort samhliða sveitarstjórnarkosningum eða með rafrænni kosningu á vef kirkjunnar. Vitaskuld yrði kjörsókn í engu samræmi við kjörsókn í kosningum til sveitarstjórna eða Alþingis, að minnsta kosti ekki fyrst um sinn, en það skiptir þó ekki öllu máli. Miklu mikilvægara er hitt að með þessu móti yrði tryggður réttur þess þjóðkirkjufólks til áhrifa innan kirkjunnar, sem á annað borð lætur sig málefni hennar einhverju skipta – og það fólk er margfalt fleira en sóknarnefndarfólk. Þjóðkirkjan þarf vissulega á auknum styrk að halda í umróti samtímans og til þess að efla ímynd kirkjunnar sem lýðræðislegrar fjöldahreyfingar þarf að leita nýrra og óhefðbundinna leiða. Þetta vil ég biðja þingheim að vega og meta af kostgæfni og alvöru.

Lokaorð

Ágætu þingfulltrúar.
Við göngum nú til góðra verka á kirkjuþingi í fullvissu þess að þjóðkirkjan sé kjölfesta í samfélagi okkar, hvort sem eru sjö nægtarár eða sjö hallærisár. Íslendingar standa nú frammi fyrir því að reisa úr rústum nýtt samfélag þar sem manngildi verði sett ofar auðgildi, græðgi og spenna og spilaborgir lúti í lægra haldi fyrir samhug og bræðraþeli. Í því mikla endurreisnarstarfi hafa trúin og kirkjan lykilhlutverki að gegna við það að efla bjartsýni og baráttuþrek, þolgæði og vongleði. Látum þann boðskap berast bæði frá þessu kirkjuþingi og í öllum störfum okkar fyrir þjóðkirkjuna.