Kirkjuþing

Setning Kirkjuþings, 7. nóv. 2009

Dómsmála og mannréttindamálaráðherra, frú Ragna Árnadóttir, forseti Kirkjuþings, biskupar, þingfulltrúar, góðir gestir. Guð gefi ykkur öllum góðan dag. Verið hjartanlega velkomin til Kirkjuþings 2009.

Hér á landi oss Herrann sá
og huggaði öll í máta.
Því vil ég elska Ísaláð
og yfir það kalla Drottins náð
og aldrei af því láta.

Svo kvað séra Einar Sigurðsson í Eydölum forðum. Játning hans geri ég að minni nú er við söfnumst saman á Kirkjuþingi. Það er köllun okkar og hlutverk hvar svo sem við stöndum á vettvangi dagsins, að „elska Ísaláð og yfir það kalla Drottins náð og aldrei af því láta.“ Til þess er þjóðkirkjan okkar, hin biðjandi, boðandi og þjónandi kirkja.

Þær efnahagsþrengingar sem þjóðin gengur gegnum eru prófsteinn, prófraun á samfélag okkar, stofnanir, fullveldi þjóðar, samkennd, já og hjartalag. Á þrengingatímum kemur hjartalagið í ljós. Hvað sjáum við? Hvernig slær hið íslenska þjóðarhjarta? Hvar bærist hin íslenska þjóðarsál?

Við skulum svara því á sama hátt og séra Einar í Eydölum, í elsku til lands og þjóðar og bæn fyrir heill þess og blessun, í elsku og bæn sem birtist í verki.

Kirkjuþing að þessu sinni mun vekja með sérstökum hætti athygli á Hjálparstarfi kirkjunnar. Þetta er nýbreytni í dagskrá Kirkjuþings sem ég fagna sérstaklega. Ég vil í nafni kirkjunnar blessa Hjálparstarf kirkjunnar og þakka það ómetanlega hlutverk sem það gegnir í kirkju og samfélagi, sem útrétt hjálparhönd kirkjunnar. Síðastliðið ár var hið umfangsmesta í sögu starfsins, innanlands sem utan. Innanlandshjálpin margfaldaðist að umfangi, og Hjálparstarfinu tókst að standa við allar sínar skuldbindingar gagnvart samstarfsaðilum erlendis, þrátt fyrir gengishrunið. Hjálparstarf kirkjunnar hefur fundið stóraukna samstöðu, stórauknar fégjafir, stóraukinn fjölda sjálfboðaliða, mikla fjölgun safnaða og presta sem styðja starfið með reglubundnum framlögum sínum. Þeim öllum vil ég þakka, og blessa það hlýja og örláta hjartalag sem það ber vott um.

Ein alvarlegasta afleiðing efnahagshrunsins hefur verið að hinar auðugu þjóðir heims draga úr þróunaraðstoð og neyðarhjálp. Þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna vöktu ótalmörgum von í brjósti. Samkvæmt þeim á að vinna að því helminga fjölda hungraðra í heiminum fyrir árið 2015. Því fer fjarri að því göfuga marki verði náð og sígur stöðugt á ógæfuhlið. Þróunarhjálp er lífsspursmál fyrir hinar fátæku þjóðir, hjálp til að rjúfa fátæktargildruna og að hjálpa þeim til að standa á eigin fótum með fæðuöflun, með því að efla menntun og stuðla að lýðræði, og með því að afnema viðskiptahindranir sem bitna harkalegast á hinum fátæku ríkjum. Við Íslendingar skuldbundum okkur gagnvart þúsaldarmarkmiðunum og að lyfta okkur upp úr þeirri smán, að við, ein ríkasta þjóð heims, höfum staðið langt að baki þeim þjóðum sem við vildum mæla okkur við í framlögum til þróunaraðstoðar. Og nú þegar þrengir að hjá okkur er illt til að vita að við hlaupum frá skuldbindingum okkar og vörpum frá okkur ábyrgð. Það er ekki gæfumerki.
Þróunaraðstoð er ekki ölmusa, molar af borði hins ríka sem hent er í þurfalinginn, heldur aðstoð til sjálfshjálpar. Það vinnst einungis með langvarandi samskiptum sem reist eru á gagnkvæmu trausti. Þrátt fyrir þau áföll sem þjóðarbúið og ríkissjóður verður fyrir, erum við enn vellauðug sem þjóð. Við erum ekki á vonarvöl. Við búum við auðsældarkreppu, munaðarkreppu. Samstarfsþjóðir okkar í Afríku búa við langvarandi örbirgð, viðvarandi kreppu. Við getum hjálpað þeim! Hin kristnu grunngildi, samkennd, meðlíðan og umhyggja fyrir öðrum eru mælikvarði á mennsku, krafa sem hverfur ekki þó þröngt sé í búi.

Samband íslenskra kristniboðsfélaga er áttatíu ára á þessu ári.
Ég vil í nafni kirkjunnar árna því heilla og biðja því blessunar. Og ég vil ítreka hvatning mína til kirkjunnar, til safnaðanna í landinu að leggja málefni þess sér að hjarta. Kristniboðsstarfið hefur í áttatíu ára sögu sinni verið öflugasta þróunarhjálp sem Íslendingar hafa lagt að mörkum!
Ég hef látið í ljós vilja til þess að þjóðkirkjan treysti samstarf og samfélag við systurkirkjurnar í Afríku um kristniboð og þróunaraðstoð, og ritað biskupum þeirra kirkna bréf þar að lútandi. Þetta eru lútherska kirkjan í Kenýu og Mekane Yesus kirkjan í Eþíópíu, en í þeim löndum hefur verið stundað kristniboð af hálfu Sambands íslenskra kristniboðsfélaga, sem og lútherska kirkjan í Malaví þar sem Íslendingar hafa rekið öfluga þróunarstarf. Nú er unnið að verkefni um safnaðatengsl milli íslenskra safnaða og safnaða í Kenýu. Margar sóknir hafa nú þegar myndað slík tengsl og fleiri lýst áhuga sínum og er það gleðiefni. Kristniboðssambandið heldur utan um þessi tengsl og mun sr. Jakob Ágúst Hjálmarsson hafa umsjón með því af þeirra hálfu hér heima og ytra. Vil ég þakka honum fyrir hans þátt að þessum samskiptum, sem ég bind miklar vonir við.
Við Íslendingar höfum miklu að miðla, en við getum líka svo margt lært og þegið. Einatt finnum við styrk, von og hugrekki meðal hinna fátæku, og trú, sem er þeim aflgjafi til átaka í þágu lífsins, umhyggju og vonar. En meðal hinna auðugu þar sem við væntum að finna fullnægju er uppskeran gjarna lífsleiði, tilgangsleysi og vantrú. Þetta er vegna þess að erfiðasta og ægilegasta freistingin er freisting alsnægtanna. Á sama andartaki bölvar auðurinn þeim sem hann blessar. Forréttindi stífla æðar umhyggjunnar, sundra samfélaginu og næra hroka og valda kólnun hjartaþels. Við berum með okkur í senn blessunina og bölvunina. Fátæktin er vissulega böl, og leiðir af sér bölvun hungurs, sjúkdóma, ranglætis, kúgunar. En á undarlegan hátt eru þau fátæku oft sæl, hver svo sem ástæðan er, og blessuð með náðargáfum svo sem hugrekki, þolgæði, umhyggju og trú.
Kirkja Krists lyftir fram mynd og orði frelsarans sem neitaði að breyta steinum í brauð, stökkva ofan af þakbrún musterisins eða stjórna með alræðismeðölum heimsins. Hún vitnar um hann sem segir: „Sælir eru fátækir, miskunnsamir, friðflytjendur, hógværir, sorgmæddir, friðflytjendur, þau sem hungrar og þyrstir eftir réttlætinu.... ”Hún kallar til fylgdar við hann sem er fátækur með þeim fátæku og var hafnað með þeim útskúfuðu, hann sem er uppspretta friðar. Í kirkjunum um landið allt er saga hans sögð og sú iðkun höfð um hönd þar sem hann mælir sér móts við mannanna börn.

Ljóðskáldið (og prestssonurinn) Sigurður Pálsson hefur ort ljóð sem hann nefnir Sæluhús. Það er svona:

Sæluhús eru bara í óbyggðum þessa lands
Gamalt kex
saggi
feitar ryðgaðar niðursuðudósir
prímusinn bíður þess albúinn
að hvissa bláum loga
Reka saggann burt
Hita vatnið
hita andrúmið
Hita andlit okkar og hendur
En við þyrftum ekki síður sæluhús hér í byggðinni

Ekki út af kexi og niðursuðudósum
af þeim höfum við nóg
nei við þyrftum þetta orð
Sæluhús
og við þyrftum þennan loga
sem rekur burt saggann
hitar andlit okkar og hendur
hitar andrúmið
hitar andrúmið milli okkar
þegar við komum kalin heim.

Þegar ég las þetta ljóð hugsaði ég: Slík sæluhús eiga kirkjur okkar og söfnuðir almennt að vera! Sæluhús.

Bandarískar rannsóknir sýndu fram á að mikilvægustu þættirnir hvað hamingju og farsæld varðar eru félagslegir, mikil samskipti fóks, tengslamyndun og rækt vina, fjölskyldu og kunningjatengsla, já, og trúrækni. Íslendingar njóta sterkra fjölskyldutengsla, og við búum að ríkri hefð fyrir þáttöku í félags- og menningarlífi. Við erum hins vegar ekki þekkt fyrir trúrækni. Við vitum þó að á Íslandi er mikil dulin trúrækni, lítt tjáð nema í einrúmi. Og hér er líka víða rótgróin virðing fyrir kristnum hefðum og sið. En nú er meiri þörf en nokkru sinni að virkja félagsauðlinn, auðlindirnar sem felast ekki aðeins í atorku einstaklingsins, heldur og í heilsu samfélagsins, umhyggjuna um náungann og lífið. Þannig verðum við í senn sterkari og heilbrigðari sem einstaklingar og þjóð. Iðkun og orð, athöfn og uppeldi þjóðkirkjunnar stendur fyrir þau gildi sem að því stuðla umfram allt. Og þar er vonin fólgin, von, heilbrigð bjartsýni og trú á framtíðina.

Höfum við ekki einatt gleymt fjallræðunni, höfum við ekki verið gleymin á orðin um þann auð sem einungis vinnst með því að gefa? Höfum við ekki verið gleymin á fagnaðarerindi náðarinnar? Á okkar dögum er unnt að skilgreina allt og útskýra allt og kortleggja allt, bankarnir og fjölmiðlarnir tefldu fram bráðsnjöllum greinendum, sem töldu sig vita hreint allt um hagnað, gróða, vöxt og velgengni. En svo eru og hafa einatt verið aðrir sem ekki eiga önnur svör en kærleikann, umhyggjuna, og það eru auðævi sem aldrei rýrna.
Nú hafa margir orðið illa úti vegna efnahagshrunsins. Flestir takast á við það af virðingu og reisn. Við viljum öll fá að halda reisn og sjálfsvirðingu óskertri. Það verður ekki keypt fyrir lánsfé og eflist ekki við lánalínur, heldur fæst með því að rækta þau gildi, þau verðmæti sem gera okkur að manneskjum, sem þíða freðin hjörtu og glæða hið góða hjartalag. Umhyggjan er uppspretta vonar.
Kreppan setur spurningarmerki við margar grundvallarforsendur efnahagskerfa sem lengi hafa verið hafnar yfir efa. Hún hefur líka varpað ljósi á hinar mikilvægu andlegu og siðgæðislegu hliðar efnahagslífs og fjármála. Við munum búa við afleiðingar kreppunnar um langa hríð og þær munu hafa afgerandi áhrif á stofnanir og samfélagskerfi. Þjóðkirkjan mun ekki fara varhluta af því.
Kreppan hefur leitt í ljós að efnahagslífið og auðsöfnunin var að miklu leyti byggð á skuldsetningu. Ríkidæmi sem byggt hefur á lánum og skuldsetning undangenginna ára getur ekki talist auðlegð. Eitt mikilvægasta uppeldisverkefni okkar daga er að stuðla að nýjum lífsstíl sem virðir takmörk auðlinda og uppörva kristið siðgæði, virðingu og hófsemi, samstöðu, náungakærleika.

Við horfum fram á stórvaxandi atvinnuleysi á Íslandi. Alvarlegastur er vandi ungs fólks sem býr við langtíma atvinnuleyssi og er veruleg hætta búin að lokist inn í vítahring úrræðaleysisins. Til að rjúfa þann vítahring þarf samstillt átak hinna mörgu. Söfnuðir og stofnanir þjóðkirkjunnar gegna þar sannarlega mikilvægu hlutverki. Prestar og djáknar um land allt hafa staðið í eldlínu sálgæslunnar. Sóknarnefndarfólk og annað forystufólk kirkjunnar hefur lagt sig fram um að hafa opnar kirkjur og kynna þá starfsemi sem þar er og greiða götu þess starfs sem eflir og glæðir lífsþrótt, von og trú. Þau eru æði mörg um land allt sem í erfiðleikum sínum hafa fundið sæluhús í kirkju sinni og safnaðarheimili.

Mikilvægt er að yfirvöld gaumgæfi hinar siðferðislegu víddir kreppunnar og stuðli að aukinni ábyrgð og gagnsæi fjármálastofnana, að tryggja uppbygging efnahagslífs sem lýtur frumforsendum réttlætis og sjálfbærni til að spilla ekki lífsskilyrðum komandi kynslóða. En jafnframt því verðum við hvert og eitt að halda vöku okkar í þessum efnum og gæta að því sem gerir okkur að þjóð meðal þjóða, menningarþjóð, sem ræktar þau gildi sem þjóðinni hafa gefist best, trúfesti við tungu og þjóðmenningu, trú og kærleika til Guðs og náungans, og hollar hefðir hins kristna siðar. Það er grundvöllur hins góða samfélags, velferðar og hagsældar landi og lýð.
Það hvílir blessun yfir landi og þjóð, þrátt fyrir allt. Verði svo áfram og um ókomin ár og daga.

Hér á landi oss Herrann sá
og huggaði öll í máta.
Því vil ég elska Ísaláð
og yfir það kalla Drottins náð
og aldrei af því láta.